Topkapı Sarayı Müzesi – Bölümleri
Fatih Sultan Mehmed tarafından 1478’de yaptırılan Topkapı Sarayı, Sultan Abdülmecid’in Dolmabahçe Sarayı’nı yaptırmasına kadar yaklaşık 380 sene Devletin idare merkezi ve Osmanlı sultanlarının resmi ikametgahı olmuştur. Kurulus yıllarında yaklaşık 700.000 m.² lik bir alanda yer alan Saray’ın bugünkü alanı 80.000 m.² dir. Topkapı Sarayı, Saray halkının Dolmabahçe, Yıldız ve diğer saraylarda yaşamaya başlaması ile birlikte bosaltılmıstır. Padisahlar tarafından terk edildikten sonra da içinde birçok görevlinin yasadığı Topkapı Sarayı önemini hiç kaybetmemistir. Saray zaman zaman onarılmıstır.
Ramazan ayında padisah ve ailesi tarafından ziyaret edilen Mukaddes Emanetler Dairesi’nin her yıl bakımının yapılmasına ayrı bir özen gösterilmiştir.
Topkapı Sarayı’nın ilk defa, adeta bir müzeymis gibi ziyarete açılması Sultan Abdülmecid (1839-1861) dönemine rastlar. O dönemin İngiliz elçisine Topkapı Sarayı Hazinesi’ndeki eşyalar gösterilir. Bundan sonra Topkapı Sarayı Hazinesi’ndeki eski eserleri yabancılara göstermek gelenek haline gelir ve Sultan Abdülaziz (1861-1876) zamanında, ampir üslupta camekanlı vitrinler yaptırılır, Hazine’deki eski eserler bu vitrinler içinde yabancılara gösterilmeğe başlanır. Sultan II. Abdülhamid (1876-1909) tahttan indirildiği sıralarda Topkapı Sarayı Hazine-i Hümâyûn’un Pazar ve Salı günleri olmak üzere halkın ziyaretine açılması düsünülmüsse de bu gerçeklesememistir.
Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün emriyle 3 Nisan 1924 tarihinde halkın ziyaretine açılmak üzere İstanbul Âsâr-ı Atika Müzeleri Müdürlüğü’ne bağlanan Topkapı Sarayı önce Hazine Kethüdalığı, sonra Hazine Müdüriyeti adıyla hizmet vermeye başlamış ve nihayet Topkapı Sarayı Müzesi Müdürlüğü adıyla hizmet vermeye devam etmektedir.
1924 yılında bazı ufak onarımlar yapılarak, ziyaretçilerin gezebilmeleri için gereken idari önlemler de alındıktan sonra, Topkapı Sarayı, 9 Ekim 1924 tarihinde Müze olarak ziyarete açılmıstır. O tarihte ziyarete açılan bölümler Kubbealtı, Arz Odası, Mecidiye Köskü, Hekimbası Odası, Mustafa Pasa Köskü ve Bağdad Köskü’dür.
TOPKAPI SARAYI’NIN BÖLÜMLERİ
BAB-I HÜMAYUN / SALTANAT KAPISI

Sarayı şehirden ayıran ve Fatih Sultan Mehmed tarafından saray inşaatıyla birlikte yaptırılan Sur-u Sultanî içindeki saray alanına Bâb-ı Hümâyûn’dan girilir.
Bâb-ı Hümâyûn’un bir diğer adı da Saltanat Kapısı’dır. Kapının üzerinde Ali bin Yahya Sofî tarafından yazılmış celi sülüs hat ile dört satırlık 1478 tarihini veren bir kitabe vardır. Kitabenin altında ve kapının iç tarafında yer alan Sultan II. Mahmut ve Sultan Abdülaziz’e ait tuğralardan, kapının birkaç defa onarım gördüğü anlaşılmaktadır. Bâb-ı Hümâyûn’un iki yanında, kapıcılara ayrılmıs küçük odalar bulunmaktadır. Kapının üzerinde 1866 yılında yandığı için günümüze ulasmayan, Fatih Sultan Mehmed’in kendisi için yaptırdığı kösk biçiminde küçük bir daire bulunmaktaydı. Üst katın asıl önemi Beytül mâl (Kapı arası hazinesi) olarak kullanılmış olmasıdır. Padisahın ölen kullarının yada varissiz ölen kişilerin servetinin sultan hazinesine alınması sistemi olan Muhallefat Sistemi ile bağlantılı olan bu mekan, Sultan Hazinesi’ne alınmayan emtianın yedi sene emanete alındığı yer olarak kullanılmıstır.
I. AVLU / ALAY MEYDANI Bâb-ı Hümâyûn ile girilen, asimetrik planlı bu avluya saray-kent-devlet üçlü yönetim sisteminin ikinci derece de önemi olan yapıları yerlestirilmistir. Burası halkın belirli günlerde girebildiği ve devletle olan ilişkilerini yürüttüğü bir merkez niteliğindedir. Devlet erkanının atla girebildiği tek alandır. Bâb-ı Hümâyûn’u Bâb-üs Selâm’a bağlayan 300 metre uzunluğundaki ağaçlı yol sultanların Cülus, Sefer, Cuma Selamlıklarına ihtisamla geçtiklerine şahit olan bu avlu Elçi alayları, Besik alayları ile Valide Sultanların saraya tasınmasındaki Valide alaylarına da sahne olmuştur.
Alay Köşkü 1820 yılında Sultan II. Mahmud (1808-1839) tarafından yaptırılmıstır. Alay Köskü, Padisah ve erkanının resmi geçitleri izleyebilmesi için yaptırılmıstır. Cadde üzerinde yer alan pencere kemerlerinde Hattat Mustafa Đzzet Efendi’nin siyah tas üzerinde altın yaldızlı madeni harflerle yazılmış manzum bir eseri de bulunmaktadır. Karşısında Sadrazam’ın devlet işlerini yürüttüğü Bâb-ı Âli Kapısı bulunmaktadır. Ancak tek katlı Bâb-ı Âli Kapısı’nın karşısında iki katlı Alay Köskü hiyerarsiyi mimaride de yasatmaktadır.
Bâb-üs Selâm/ Orta Kapı
I. Avluyu II. Avluya bağlayan ve en yaygın ismi Orta Kapı olan yapıya, 18. yy’da Bâb-üs Selâm denmiştir. I. Avluya bakan cephedeki taç kapısının üstünde celi hatla “Kelime-i Tevhid”, altında II. Mahmud’un tuğrası, iki yanında da III. Mustafa’nın tuğraları vardır. Bu tuğraların altında 1758 tarihli tamir kitabeleri yer almaktadır. Kapının iki yanında sekizgen, konik çatılı birer kule yer almaktadır. Kapı açıklığını örten iki kanatlı büyük dövme kapının üzerinde 1524 tarihi ve muhtemelen kapıyı yapan usta olan “İsa b.Mehmed”in imzası vardır. Yüksek rütbeli devlet adamlarının tutuklandıkları ve boğdurularak idam edildikleri “kapı aralığı” denilen yer de buradadır. Genelde Bevvâbân-ı Dergâh-ı Âli, Bas Kapıcıbası, Kapıcılar Kethüdası ve onlara bağlı kapıcılardan oluşan çalısanlarının sayısı her dönemde değisikliğe uğramıştır. Bu gün, kapı aralığının solunda Müzenin Danısma ve Kapı Amirliği görevi yürütülürken sağ tarafta Turizm Polis Karakolu bulunmaktadır. Kapının II. Avluya bakan kısımlarında ise bilet kontrol turnikeleri ve X-Ray cihazları bulunmaktadır.
II. AVLU / DİVAN MEYDANI Fatih Sultan Mehmed’in (1451-1481) tasarladığı devlet ve saray düzeninin yönetim etkinlikleriyle ilgili yapılarının yer aldığı bir avludur. Devletin asal görevlerini simgelemesi amaçlanarak yapılandırılmıs avluya bu nedenle Divan meydanı veya Adalet meydanı denilmekte idi. Ancak kendilerinin atla girebildiği bu avluda, Padisahlar yılda iki kez yapılan dini bayram kutlamalarında görülürlerdi. Padisahların Cülûs ve cenaze törenleri de bu avluda yapılırdı. II. Avlunun törensel özellikleri bir bakıma dolasım aksları ile belirginlestirilmistir. Bâb-üs Selâm ile Bâb-üs Saade arasındaki padisah yolu en geniş ve önemli olanıdır. İkinci önemli yol Bâbü’s-selam ile Divan arasındaki vezir yoludur.
Kubbealtı / Divan-ı Hümâyûn
Kanuni Sultan Süleyman’ın(1520-1566) saltanatının başlarında Mimarbası Alaüddin (Acem Alisi) tarafından yapılmıstır. Avlunun sol köşesinde Adalet kasrının önünde yer alan bina yan yana üç mekandan oluşur. Avlu tarafındaki kubbeli ilk mekan Divan-ı Hümâyundur. Bu odaya geniş bir açıklıkla bağlı olan diğer mekan ise Divan-ı Hümâyûn Kalemi‘dir. Bu mekana küçük bir kapı ile açılan en sondaki kubbeli oda ise Defterhane’dir. 1665 Harem yangınında bu bina da hasar görmüş ve IV. Mehmed tarafından yenilenmistir. Yapının cephesinde III. Selim (1789- 1807) ve II. Mahmud (1808-1839) dönemlerinde 1792, 1819 yıllarında yapılan onarımları belirten manzum kitabeler yer almaktadır. Kubbealtı, Divan-ı Hümâyûn’un ana toplantı yeridir. Adalet kasrına bitisik olan duvarında, yerden 3 m kadar yükseklikte bulunan demir parmaklıklı Kafes-i Müsebbek denilen altın yaldızlı parmaklıkları olan pencere ardından padisahlar Divan-ı Hümâyûn çalışmalarını izlerlerdi.
Dış Hazine/Silahlar Seksiyonu
Kubbealtı’nın yanında yer alan sekiz kubbeli hazine binası Kanuni döneminde yapılmıstır. Fatih döneminde II. Avludaki hazinenin yeri kesin olarak bilinmemektedir. Burada devlet gelirlerini oluşturan vergiler saklanırdı. Maliye Defterhanesi, Osmanlı padisahlarının elçilere ve saraylılara hediye ettikleri hilat denilen kaftanlarla bazı değerli esyada burada saklanırdı. Bina günümüzde Topkapı Sarayı Müzesi’ne ait içinde değişik dönemlere ait silahların sergilendiği Silahlar Seksiyonu olarak kullanılmaktadır.
Adalet Kulesi
Padisahların divan toplantılarını dinledikleri Adalet Kasrı, Fatih Sultan Mehmed döneminde bağımsız kule şeklinde bir bina olarak yapılmıstı. Benzerleri Edirne ve Manisa saraylarında da var olan yapının, Osmanlı Devleti’nin adaleti her şeyin üzerinde tuttuğunu ifade eden sembolik bir anlamı vardır. Çesitli tamirler gören Adalet Kulesi Sultan II. Mahmud döneminde (1819-20) yıllarında tadil edilerek yükseltilmistir. Daha sonra, 19 yy.da Sultan Abdülaziz döneminde bugünkü yüksek ve sivri külahlı görünümünü kazanmıstır.
Mutfaklar
Mutfaklara II. Avludaki revaklarda yer alan üç kapıyla girilir. Bu kapılardan ilki, Kiler-i Âmire kapısıdır. Orta da Has mutfak kapısı yer alır, Bab-üs-Saade’ye yakın son kapı ise Helvahane kapısıdır. Mutfaklar I. Avludaki diğer servis birimleri gibi bağımsız içe dönük, bir mahalledir. Burada avlu yerine dar-uzun iki taraftan saçaklı bir servis yolu vardır.

Saray Arsivi
Osmanlı Devleti’nin ilk dönemlerine ait en eski yazılı belgeler ile 19. yüzyıla kadar devlet ve sarayın isleyisiyle ilgili evrakların bulunduğu Saray Arsivi, gerek belgelerinin muhtevası gerekse koleksiyonunun zenginliği ile Topkapı Sarayı Müzesi’nin en önemli koleksiyonları arasındadır.
Saray Arsivi’nden yararlanabilmek için Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nden izin almak gerekmektedir. İzinli olan Yerli ve yabancı bütün arastırmacılara açık olan Arsiv, Hafta içi her gün 9.00-12.00; 13.00-16.30 saatleri arasında hizmet vermektedir. Has Ahır
II. Avlunun Haliç yönünde Maliye hazinesi (Silahlar Seksiyonu), Kubbealtı ve revakların arkasında kalan alan, Has Ahırların bulunduğu bölgedir. Buraya Babü’s-Selam’ın sol tarafındaki meyilli bir yolla ulasılır. Bu yolun II. Avludan sonraki kısmında Has Ahırların kapısı, cenazelerin çıkarılmasında kullanıldığı için Meyyit Kapısı adıyla anılır. Fatih Sultan Mehmed’in Has Ahırları, II. ve III. Avlu denilen Divan meydanı ve Enderûndaki binalardan sonra, Sûr-ı Sultâni’nin tamamlanması sırasında yaptırdığı bilinmektedir. Zülüflü Baltacılar Koğusu
Topkapı Sarayı’nda Zülüflü Baltacılar teskilatıyla ilgili ilk yapılasmanın Kanuni Sultan Süleyman döneminde olduğu sanılmaktadır. Bu sınıf hem haremin dış hizmetlerinde hem de Divan-ı Hümâyûn ve Enderûn’un değişik görevlerinde bulunduğu için yer seçiminde bu hizmetler gözetilerek II. Avluya bağlantılı harem kapısına ve Divan-ı Hümâyûn’a yakın bir yerde yapılandırılmıstır.
II-Bâb-üs Saade
Simgesel özelliği nedeniyle sarayın en önemli kapısı Bâb-üs Saade’dir. Divan meydanı ile Enderûn okulunun ve padisah dairelerinin yer aldığı III. Avluya geçişi sağlayan bu kapı, Birun ile Enderûn’un düğüm noktası olması ve culüs, bayram gibi törenlerde padisahın bu kapının önünde oturması nedeniyle sarayda birinci derece önemli bir yeridir. Değişik dönemlerde bu kapı çesitli adlar almıştır. Bunların en yaygın olarak kullanılanları Arz Kapısı, Akağalar Kapısı ve Bâb-üs Saade’dir. Bu revak ve kapının önünde padisahların cülus törenleri ve bayram törenleri yapılırdı. Savaşa gidecek olan sadrazama Sancak-ı Hümâyûn burada törenle teslim edilirdi. Divan’ın toplantı günlerinde saraya törenle giren sadrazam tarafından önüne gelinerek selamlanması da bu kubbeli kapının Sultanın varlığını ve kudretini ifade eden sembolik bir anlam tasıdığını gösteren en belirgin davranış örneğidir.
III. AVLU / ENDERÛN AVLUSU Sarayın 100×90m. Boyutlarındaki bu avlusunun etrafındaki binaların insaatı, Fatih devrinden itibaren padisahın yasamı için gerekli yapılar ile Enderûn teskilatının gerektirdiği koğuslar, Camii, hamam gibi yapılardan olusmustur.
Marmara cephesinde hamam ve önceleri doğan kuslarının eğitildiği mekan iken sonraları Seferli Koğusu olan yapı ile Büyük Oda ve Seferli Koğusları önünde Enderûn hayatında önemli bir yeri olan meskhane ve Büyük oda mescidi bulunmaktaydı. Bunları, hazine olarak kullanılan Fatih Köskü izlerdi. Büyük oda mescidi ve meskhane günümüze ulasamamıs yapılardır. Avlunun karsı sırasında Kiler Koğusu ve Hazine Koğusu bulunur. Avlunun diğer köşesinde yer alan Has Oda ve Has Oda Koğusu Haliç tarafındaki yapıları oluşturur. Bu yönde ayrıca, Ağalar Camiide bulunmaktadır. Enderûn avlusunun ortasında ise “Havuz Köskü” bulunuyordu. 18. yy.da yıkılarak yerine Enderûn Kütüphanesi yapılmıstır. III. Ahmed Kütüphanesi olarak bilinir. Enderûn Hastahane ve Eczahanesi olarak kullanılan mekanlar bugün Müze Müdür Lojmanı olarak kullanılmaktadır. Enderûn
Enderûn’u padisah ve onun hizmetindeki akhadımlar ve içoğlanların yasadığı, bir kısmının da bu amaçla eğitim gördüğü okul olarak tanımlayabiliriz. Osmanlı sarayında Enderûn teskilatı Topkapı Sarayı’nın kurulusundan önce de var olan bir örgütlenme idi. Fatih Sultan Mehmed döneminde (1451-1481)sekillenen koğuslar ve padisaha ait yapıları içeren avlu ile padisaha ait kösklerin bulunduğu sofa-i Hümâyûn adı verilen mermer teras ve çiçek bahçesinden oluşmaktadır.
Arz Odası
Bâb-üs Saade’nin tam karşısında yer alan ve saçak sistemiyle bu kapıyla bütünlestirilen bu yapı, padisahların devlet yönetimiyle olan ilişkilerinin somutlastırıldığı en önemli mekandır. Arz Odası veya Arz Divanhanesi denilen yapıda padisahlar, yabancı devlet elçilerini kabul etmişler, sefere çıkan komutanlarla ve Divan toplantılarının “Arz Günleri” denilen Pazar ve Salı günlerinde devlet erkanı ile toplantılar yapmışlardır. 2003 yılında restorasyona giren binadaki çalışmalar bitmistir. Ziyarete açıktır.
Seferli Koğusu
Sultan IV. Murad tarafından 1635 yılında kurulmuştur. Padisahların çamasırlarını törenle yıkayan bu sınıf, padisahla birlikte seferlere katıldığı için bu ismi almıştır. Bina 18. yüzyıl basında Sultan III. Ahmet tarafından yenilenmistir.
Fatih Köskü 1462-63 yıllarında Fatih Sultan Mehmed’in Topkapı Sarayı planını oluşturacak sekilde yaptırdığı ilk yapılardan biridir. Saraydaki diğer padisahlara ait yapılar gibi burası da dörtlü mekan düzenine sahiptir. Marmara Denizi’ne bakan üç odanın Boğaziçi yönündeki diğer bir odaya açık bir mermer terasla bağlanmasından olusmustur. Köskün masif duvarlı ve tonozlu 2 büyük mahzeni ile Bizans döneminden kalan yonca planlı bir vaftiz haneyi örtecek sekilde ayrı bir depo mekanından oluşan altyapısı iç sarayın da ana duvarlarını oluşturur.
Hazine Koğusu Ehl-i Hiref teskilatının da amiri olan Hazinedarbası yönetimindeki saray hazinesinden sorumlu koğus, Fatih döneminden son döneme kadar önemini ve varlığını korumustur. 19. yüzyılda Enderûn teskilatı dağıtıldığı halde Hasoda Koğusu ile birlikte kadrosu korunan Hazine Koğusu idi. 1856 Enderûn yangınından sonra hemen 1858 yılında Hazine Kethüdalığı Dairesi olarak insa edilmiştir. 19 Nisan 2006 tarihinde açılacak ‘Sarayda Hamam ve Berber’ Sergisine ev sahipliği yapacaktır.
Hasoda Koğusu/ Kutsal Emanetler Dairesi Fatih Sultan Mehmed döneminde padisahların Enderûn avlusundaki özel dairesi olarak yapılan Hasoda, iki katlı ve dörtlü mekan düzeni veren bir yapıdır. Giristeki ilk mekan, kubbe altındaki mermer sadırvandan ötürü Sadırvanlı Sofa olarak adlandırılmıstır. Dörtlü mekanın diğer iki bölümü ise birbirine ve sofaya kapılarla bağlanan kubbeli iki oda olarak tasarlanmıstır. Girisin sağındaki ilk oda, padisahın Enderûn’daki arz ağaları ile görüstüğü, onların padisaha arzlarını sundukları yer olan Arzhane’dir. Bu mekanda bugün Hz. Muhammed’e ve Kabe’ye ait kutsal eşyalar sergilenmekte ve Kur’an-ı Kerim okunmaktadır. Kösedeki ikinci oda ise saltanat tahtının bulunduğu ve yapının en önemli mekanı olan Hasoda’dır. Klasik dönemde Padisahların uyuduğu bu oda, 19 yy.dan itibaren Hz. Muhammed’e ait Hırka-ı Saadet ve Sancak-ı Serif gibi kutsal eşyanın da bulunması nedeniyle Mukaddes Emanetler Dairesi adıyla anılmaya başlanmıştır. Ziyarete kapalı bu odanın duvarlarını süsleyen Đznik çinileri, Osmanlı çinilerinin en değerli örneklerindendir. Sadırvanlı Sofa’nın solunda günümüzde Destimal Odası denilen Hasodalıların koğusu vardır. Bu odada bugün Hz. Muhammed’den önce gönderilmiş bazı Peygamberlere ait mukaddes eşyalar sergilenmektedir. Fatih döneminden beri var olan Hasoda Koğusu sultanın şahsi hizmetini gören içoğlanlarından olusmaktaydı. 19.yüzyılda Hasoda Koğusu’nun önündeki revaklar kapatılarak Emanet-i Mukaddese görevlilerine yeni koğus yapılmıstır. Günümüzde Padisah Portreleri Sergi Salonu olarak kullanılmaktadır.
Silahtar Hazinesi Arzhane’den geçilerek girilen bu mekanda, Emanet Hazinesi olarak adlandırılan son derece değerli Kur’anların ve diğer kitapların bulunduğu kütüphane burada muhafaza edilmiştir. Dışarıdan bir kule görünümünde olan bu iki kubbeli mekanda günümüzde saray koleksiyonuna ait saatler bulunmaktadır. Ziyarete kapalıdır
Ağalar Camii Enderûn avlusunun Haliç tarafında, Has Oda’dan sonra yer alır. Padisahlar, Akağalar ve Đçoğlanların ibadeti için kullanılan bu Camii, Fatih Sultan Mehmed döneminde (1451-1481) yapılmıs olmalıdır. Mekke’ye bakması için avluya hafifçe diagonal olarak yerlestirilmistir. Bugün Saray Kütüphanesi olarak kullanılan mekanda; Sultanların hazinelerinde sakladıkları el yazmaları ile sarayın çesitli kösk ve koğuslarından toplanan son derece kıymetli el yazma ve minyatürlü kitaplar bulunmaktadır. Topkapı Sarayı Müzesi’nin en değerli koleksiyonlarındandır.
Saray Kütüphanesi Kütüphaneden yararlanabilmek için Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’ne çalısılacak konunun yazıldığı bir dilekçe ile basvurmak gerekmektedir. Yerli ve yabancı arastırmacılara açık olan Kütüphane, Hafta içi hergün 9.00-12.00; 13.00-16.30 saatleri arasında hizmet vermektedir.
IV. AVLU / SOFA-I HÜMÂYUN
Has Oda’nın Divanyeri denilen çift sıra sütunlu geniş revağı, “Sofa-i Hümâyûn” veya “Mermer Sofa” olarak adlandırılan terasa açılır. Teras 17. yy. ilk yarısında Sultan IV. Murad ve Sultan Đbrahim döneminde (1623-40;1640-48) Haliç tarafına doğru genisletilerek ve yeni köskler yapılarak günümüzdeki görünümünü kazanmıstır. Mermer terasta revakların önünde fiskiyeli büyük bir havuz yer alır. Terasta, Revan köskünden başka, Haliç tarafındaki manzaraya bakan Sünnet Odası adı verilen bir kösk ile IV. Murad’ın yaptırdığı Bağdat Köskü ve Sultan İbrahim döneminde yapılan İftariye Köskü veya “Mehtaplık” denilen kameriye bulunur. L şeklindeki geniş revağın bir ucu padisahın haremdeki Has Oda ve kösklerin bulunduğu Mabeyn taslığına geçit verir. Revan Köskü’nün bulunduğu diğer tarafında ise Sofa-i Hümâyûn çiçek bahçesine merdivenlerle inilir.
Sünnet Odası Sofa-i Humayun’un Haliç’e bakan kısmında yer alır. Köskün yapılıs tarihi kesin olarak bilinmese de büyük bir olasılıkla 16.yy’ın ilk yarısında Kanuni Sultan Süleyman devrinde yapıldığı düşünülmektedir. Daha sonra çesitli değişiklikler geçirmiş ve günümüzdeki biçimini Sultan I. İbrahim döneminde almıştır. Köske, Sünnet Odası adı daha sonra verilmiştir. III. Ahmed’in(1703-1730) sehzadelerinin sünneti sırasında bu oda kullanılmış ve bu nedenle de köskün adı Sünnet Odası olarak kalmıştır. Ziyarete açıktır.
Revan Köskü
IV. Murad’ın Revan’ı fethetmesinin anısı için 1636 da yapılan kösk, Sofa-i Hümâyûn’da II. Mehmed döneminden beri var olan havuzun küçültülmesi, biçim değistirmesi ile kazanılan alanda, teras üstüne yapılmıstır. Kösk, sekizgen bir plan semasına sahiptir ve üç eyvanlıdır.
Bağdad Köskü Yalnızca Sofa-i Hümâyûn’daki değil, sarayın günümüze ulaşan en güzel kösklerinden birisi olan yapı IV. Murad’ın Bağdad fethini anıtsallastırmak için 1639 yılında yaptırılmıstır. Bağdad zaferinin anısına yaptırılan kösk, terasın ucunda, daha önce burada var olan bir kule köskün yerine yapılmıstır. Köskün yapımı için terası Haliç yönüne genisletmek gerekmistir. Türk mimarisinin en başarılı, en iyi korunmuş örneklerinden olan kösk, Revan Köskü ile birlikte 18. yy ortalarından itibaren Has Oda’nın kitaplıkları olarak kullanılmıstır. Bağdad Köskü’ndeki kitaplarda saray, müze haline getirildiğinde Saray Kütüphanesi koleksiyonuna dahil olmuştur. Kösk ziyarete açıktır.
İftariye Köskü / İftariye Kameriyesi
IV. Murad döneminde Haliç yönüne genisletilen Sofa-i Hümâyûn mermer terasının Sünnet Odası ile Bağdad Köskü arasında kalan kısmına, 1640’da Sultan I. Đbrahim tarafından yaptırılmıstır. Kameriye şeklinde olan bu köskün özelliği tombaktan olusudur. Dört sütunun taşıdığı bir tekne kubbe ile örtülüdür. Kameriye, çıkıntı yapan konumuyla mermerlikten ayrılmıs, alttaki bahçelere ve kente, Haliç ve Galata’ya yönelik bir konuma getirilmiştir. Bu kameriyede Ramazan aylarında sultanın iftarı beklediği, orucu burada açtığı sanılır. Bu nedenle Đftariye adını almış olmalıdır. Yaz aylarına rastlayan bayram törenlerinde sultanın Enderûnluların bayram tebriklerini burada kabul ettiği ve aşağı bahçede yapılan spor gösterilerini seyrettiği kaynaklardan anlaşılır.
Sofa Köskü Sofa Köskü, Merdivenbası Kasrı, Mustafa Pasa Köskü gibi isimleri olan köskü, Merzifonlu Kara Mustafa Pasa 166-1683 yılları arasında Sadrazamlığı sırasında yaptırmıstır. Bu da köskün Mustafa Pasa Köskü adını da almasına yol açmıstır. III. Ahmed döneminde onarılan köskün 1704 tarihli kitabesinde “Sofa Köskü” olarak anılmaktadır. Kösk, üçlü bir plan kurgusu göstermektedir. I. Mahmud döneminde (1752) yapılan büyük bir onarımla cephe düzeni değistirilmistir. Kösk, Sultan Has Odası, özel dairesi olarak kullanılmıstır. Örneğin, I. Mahmud 1730 yılında tahta çıkış töreninden sonra bu köske gelerek Has Odalılara ihsanlarda bulunmuş; III. Osman burada musiki dinleyip, tomak oyunu seyretmistir. III. Selim’in 1795 ve 1798 yılları baharında bu kösk ve önündeki bahçelerde III. Ahmed döneminin simgesi olan Lale/Çırağan eğlenceleri yaptırdığı kaynaklardan anlaşılır.
Hekimbası Kulesi/ Bas Lala Kulesi Fatih Sultan Mehmed döneminde sarayı bu yönde sınırlayan sur duvarı üzerinde bir burç halinde yapıldığı anlaşılan bu köse kulesinin alt yapısı Bizans’a aittir. Hekimbasıların padisahlar için ilaç, macun hazırladıkları yer olarak kullanılmıstır. Sarayın Birun teskilatında yer alan Hekimbasılar, Hasodalılardan Bas Lala’ya bağlı oldukları için kuleye Bas Lala Kulesi de denmis olmalıdır. Yüzyıllar boyunca çesitli amaçlarla kullanılan bina, ziyarete kapalıdır.
Sofa-i Hümâyun Alt Bahçeleri Padisah Dairesi’nin önündeki Hisarpeçe denilen duvarla çevrili mermer teras ve çiçek bahçesinin üç taraftan daha aşağı kademe bir bahçe çevirir. Bu bahçenin Sofa Köskü ve mermer teras altında kalan kısmı bazı padisahların yada içoğlanlarının cirit, ok atma, güres gibi sporların yapıldığı bu alanda, Hekimbası kulesinin önünde yer alan IV. Murad dönemine ait tas taht padisahların burada oturarak bu etkinlikleri seyrettikleri yerdir.
Sofa Camii Sofa Camii’nin Sofa Ocağı denilen koğus halkının kullanımı için II. Mahmud tarafından yaptırıldığı ve daha öncede burada 16. yy. da aynı amaçla yapılmıs bir mescidin varlığı bilinir. Mecidiye Köskü Topkapı Sarayı‘nda yapılan en son padisah kösküdür. Sultan Abdülmecid döneminde Osmanlı hanedanının ikamet yeri, yeni yapılan Dolmabahçe Sarayı’dır. Hala eski geleneklere uyularak tahta çıkış törenlerinin yapıldığı Topkapı Sarayı’nda ataları gibi kendi adını taşıyan bir köskün bulunmasını istemesi dolayısı ile yapılmıs olmalıdır.
Esvab Odası 1859’da yapılan odanın; ismi nedeni ile, sultanın huzuruna çıkmak için gelenlerin kıyafet değistirdikleri; belki de bizzat sultanın Hırka-ı Saadet ziyareti için elbise değistirdiği bir yer olduğu ileri sürülür.
TOPKAPI SARAYI HAREMİ
Kelime anlamı olarak tabu, yasaklanmıs anlamına gelen harem sözcüğü İslam toplumunda
giderek aile kavramı için kullanılmıstır. Harem, Osmanlı sarayında hanedanın yasadığı özel ve
yasaklanmıs yerdir. Harem, sultanların ailesi ile birlikte yasadığı ve saray mimarisinin 16.
yüzyıldan 19. yüzyıl başlarına kadar çesitli dönemlerin üslubunda örnekler içeren, mimarlık
tarihi açısından son derece önemli bir komplekstir.
Harem’de yaklaşık 300 oda, 9 hamam, 2 Camii, 1 hastahane ve koğuslar ile 1 çamasırlık vardır.
Sistematik değil fakat hiyerarsik bir mimari gelisim gösteren Harem, 1665 yılında büyük ölçüde
yanmıstır. Günümüze gelen Harem, bu yangından sonraki yenilenmelerle ve zaman içindeki
genisletmelerle biçimlenmistir. Harem’in genel seması, ard arda kapılarla ayrılan girisleri
çevreleyen koğuslarla, odalarla, kösk ve servis binalarıyla oluşur.
Eski Saray basta olmak üzere bir çok hanedan sarayından beslenen Topkapı Sarayı Haremi,
Osmanlı yönetim anlayışına uygun olarak devsirme kapıkulu kadrosunun bir kanadını
olusturmaktaydı. Harem’e alınan cariyeler, Türk-İslam kültürünü en iyi sekilde öğrenirdi.
Böylece Osmanlı hanedanına ve zadegânına es olarak yetiştirilen cariyelerin bir bölümü yönetici
kalfalar olarak Harem’de kalır, en seçkinleri sultana sunularak hanedanı olustururlardı.
Cariyeler hanedana rakip yaratmamak amacıyla sehzadelerle evlenemez ancak, tayin edilirlerdi.
Padisah kızları ise vezir ve pasalarla nikahlanarak İstanbul’daki hanım sultan saraylarında
yasar, isterlerse damatları bosama hakkına sahip olurlardı.
Sarayda selamlık ve yönetim islevlerinin gerçekleştiği avlulardan özenle gizlenen Topkapı
Sarayı Harem Dairesi, Arabalar Kapısı girisinden Has Oda’ya kadar sıralanan taslıklarla,
harem halkını 4 ana gruba ayırmıstır.
Giristeki ilk kısım Kara Hadım Ağalar’a ayrılmıstır. Bundan sonra Harem’in Cümle Kapısı
gelir ve buradan kadınefendi ve cariyelerin, valide sultanların, padisah ve sehzadelerin
yaşadıkları yapı gruplarını çevresinde toplayan taslıklara geçilir.
I-KARA AĞALAR TASLIĞI
Topkapı Sarayı’nda Kara Ağalar Ocağı, Enderûn Avlusu’ndaki koğuslar gibi bir eğitim yeri
niteliği tasıyordu. Bu ağaların başlıca görevleri Harem’in kapılarında nöbet tutmak, girisçıkısları
kontrol etmek ve dışarıdan içeriye kimseyi sokmamaktı.
Kara Ağalar bölümüne, Divan Meydanı’ndan açılan Arabalar Kapısı’ndan girilmektedir. Kapı
üzerinde 1587 tarihli ve III. Sultan Murad’ın (1574-1595) adını taşıyan bir kitabe vardır. Bu
kapıdan Dolaplı Kubbe ve Sadırvanlı Sofa denilen nöbet yeri ile Kara Ağalar Taslığı’na ulasılır.
Sistemin tüm yapılarının yer aldığı bu dar ve uzun avlu, taslarla kaplı olduğu için taslık adını alır.
Taslığın ortasında boydan boya uzanan podimo taslı bu yol, padisahın büyük binisten sonraki
giristen başlayarak, Valide Sultan Taslığı’nda Saltanat Kapısı denilen Ocaklı Sofa’nın kapısı
önündeki Binek tasına kadar devam eder. Padisah bu güzergahı at üzerinde geçerdi.
Kara Ağalar Avlusunda, onların yasamları için gerekli olan tüm yapılar yer alır. Giristen
itibaren sol tarafta, ibadet için mescitleri, koğusları, Dar’üs-saade Ağası’nın sehzadelerin eğitim
yerini ve hamamını içeren dairesi bulunur. Karsı tarafta ise Harem’in üst düzey görevlilerinden
muhasiplerin, hazinedar kara ağanın ve cücelerin yasadığı mekanlar vardır.
II- KADIN EFENDĐLER TAŞLIĞI / CARİYER TAŞLIĞI Kadın efendi veya cariye taslığı olarak bilinen bu alan Harem’in en küçük avlusudur. Bu taslığa, Harem’in Cümle Kapısı‘ndan geçilen nöbet yerinin sol tarafındaki bir koridorla ulasılır. Bu koridor bir yandan Kara Ağalar Bölümü’nü ayıran bir duvar, diğer yandan Valide Taslığı’nı ayıran Ustalar Dairesi’yle olusturulmustur. Koridorun bir kenarında mermer tezgahlar bulunur. Bunlar saray mutfağında harem halkı için pişen yemeklerin Kara Ağalar tarafından tepsilerle konduğu yerdir. Diğer taslıklarda olduğu gibi, taslığa bakan çift katlı oda sıralaması burada da görülür. Taslığın kara ağalarla bitisen yönünde hamam, hamam külhanı ve kiler bulunur. Dar yan cephede ise mutfak, çamasırlık, tuvaletler vardır. Haliç cephesinde sirvanlı bir cariye koğusu bulunur. Bu koğusun yanındaki kırkmerdiven denilen tas basamaklarla harem bahçeleri, cariye koğusları ve hastahane bölümlerine inilir. Taslığın Haliç cephesindeki diğer kanadında, ikişer katlı kadınefendilere ait üç özel daire sıralanır.
III- VALİDE TAŞLIĞI Yüzyıllar boyunca Hanedan ve Harem halkının yasadığı yapılar topluluğunun çekirdeğini Valide Sultan Taslığı olusturmustur. Bu taslığın bir kanadını oluşturan altınyol ve ona bitisik bazı yapıların Harem’in, 15 ve 16. yy. ilk yarısından kalan binaları olduğu kabul edilir. Bu yer 16. yy. sonunda Valide Sultan Dairesi ve hamamların insaatıyla bir iç avlu hüviyeti kazanmıstır. Türk evinin orta sofasında “Hayat” taslığı karakterindeki Valide Taslığı Avlusu, türünün Osmanlı mimarisindeki en önemli örneğidir. Bu anlamda Osmanlı hanedanı ve Haremi’nin merkez mekanı olan taslık üst düzey harem kadınları kadrosunu çevresinde topluyordu.
IV- MABEYN TAŞLIĞI / PADİŞAH VE ŞEHZADE DAİRELERİ
Fatih döneminde (1451-1481) yapılmıs olan Altınyol’un Haseki Dairesi (Sultana Sarayı) ile I.
Selim Kulesi arasında bulunan kısmının önünde yer alır. Bu bölüm Harem’in, Selamlığa, yani
Has Oda ve bazı kösklerin bulunduğu Sofa-i Hümâyun adı verilen dördüncü yerine en yakın
kısmıdır ve direkt bağlantılıdır.
Mabeyn Taslığı’nın diğer avlulardan farklı olarak önü açıktır. Üç tarafında çesitli yapılar çevirir.
Valide Sultan Taslığı yönünde, Cinlerin Meşveret Yeri denilen revak bulunur. Bu revağın üst
katı Sehzadegân Dairesi’dir. Aynı istikamette, taslığın üzerinde Çifte Kasırlar yer alır. Avlu
zamanla asma bahçe biçiminde genisletilmistir.
Baslangıçtan itibaren bu taslığın etrafı çok fazla doldurulmamıs ve sehzadelerin kontrollü
yaşamına ayrılmıstır. Burası I. Abdülhamid’in (1774-1789) Altınyol ve I. Selim Kulesi üzerine
Gözdeler Dairesi’ni yaptırmasıyla kadınlara da açılmıstır. Padisahlar, özel dairelerini, hamam
ve Valide Sultan Taslığı’nın Haliç cephesi çevresinde yaptırmıslardır. Sultanların bazen
selamlık bazen harem yasantılarını sürdürdükleri bu bölgedeki yapıların Mabeyn Taslığı’na
bağlantıları Cinlerin Mesveret Yeri adı verilen revakla sağlanmıstır. Burada ayrıca Çifte
Kasırlar adı verilen sehzadelerin yaşamasına ayrılan mekanlar bulunmaktadır.
Topkapı Sarayı Ulasım Havalimanından Metroyla Sultanahmet’e kadar gelinebilir. Taksim’den T4 numaralı Taksim- Sultanahmet otobüsüyle Sultanahmet’e veya 61B numaralı Taksim-Beyazıt otobüsüyle, Beyazıt’a gelinip oradan tramvayla veya yürüyerek ulaşılabilir. Anadolu yakasından vapurla Sirkeci‘ye geçilip, Tramvay ile ulaşmak mümkündür. Sultanahmet’te tramvaydan inip yürüyerek Topkapı Sarayı Müzesi girisi olan Bâb-ı Hümâyun’a giderken yol üzerinde sağda Sultanahmet Camii görülmektedir. Ayasofya Müzesi’nin önünden geçtikten sonra kıvrılarak devam eden yolda karsıda tüm ihtisamıyla Bâb-ı Hümâyûn ve Sarayın surları ziyaretçileri karsılamaktadır.
Topkapı Sarayı İletisim Adres: Sultanahmet, Eminönü / İstanbul Tel: 0 212 512 04 80 Faks: 0 212 528 59 91 Web Sitesi: www.topkapisarayi.gov.tr










